Heb je mijn werkplaats al eens gezien? Well, here it is! Wat veel mensen niet weten, is dat ons bedrijfspand een rijke historie heeft. Toen ik enkele maanden geleden bij mijn opa, een geboren en getogen Amsterdammer, een boek over de Jordaan leende, had ik niet verwacht hierin ons eigen pand aan te treffen. Genoeg reden om eens in de historie van het Koning Willemshuis te duiken – en er een blog over te maken. Het is nogal uit de hand gelopen…dus heb je even?
De Jordaan in de 19e eeuw
De Jordaan is anno 2009 een bruisend stuk Amsterdam met mooie boetieks, vele kunstgaleries, statige kantoorpanden en BN’ers (check hier de VIPspotting voor onze stamkroeg). Maar de Jordaan van vandaag de dag staat dat in schril contrast tot hoe het hier tot nog geen vijftig jaar geleden was.
Rond 1800 was de Jordaan een volksbuurt aan de rand van Amsterdam. Er heerste grote armoede, zonder enige vorm van sociale wetgeving en maatschappelijke zorg. Veel bewoners waren analfabeet, omdat scholing simpelweg onbetaalbaar was. Veel kinderen werden op jonge leeftijd aan het werk gezet om zo bij te dragen aan het gezinsinkomen. Volwassenen grepen naar de fles, om op die manier de dagelijkse zorgen te verlichten.
Ds. C.S. Adama van Scheltema
Ds. C.S. Adama van Scheltema (niet te verwarren met zijn kleinzoon en naamgenoot, een beroemd dichter) werd geboren in 1815 in Den Haag, in een rijk gezin van Friese afkomst. Hij studeerde theologie aan de Universiteit van Leiden, waarna hij als hervormd predikant aan de slag ging.
Adama van Scheltema was een man die veel reisde en veel las, en wordt beschreven als ‘charismatisch’. Hij schreef (stichtelijke) poëzie en proza, maar ook liederen. Eén van zijn liedjes staat zelfs in het liederenboek van de Nederlands Hervormde Kerk. Daarnaast vertaalde hij ook boeken, waaronder het bekende “De negerhut van Oom Tom”.
Haste to rescue
Adama van Scheltema was in 1844 getuige van een bijzonder sterfgeval van een jongeman. Tijdens een openbare verkoping werd deze door omstanders opgejut om bij elke slag van de klok een glas jenever te drinken. Dit deed hij – waarna hij ter plekke stierf. Dit zorgde voor een grote afkeer tegen drankmisbruik bij Adama van Scheltema.
In 1861 kreeg hij een boek van een vriend, genaamd “Haste to rescue” (Haast u ter redding) van Julia Wightman. Deze vrouw van een predikant wees alcoholmisbruik aan als bron van veel ellende bij deze huishoudens. Om de bevolking te kunnen helpen, pleitte ze ervoor dat de kerk een actieve rol moet spelen in de bestrijding van drankmisbruik.
Adama van Scheltema las het boek en nam de visie van Wightman over. Als Jordanezen het alcoholmisbruik konden stoppen, kon dit een einde betekenen aan hun diepe ellende en het begin van een leven met God.
Oprichting
In 1862 begon ds. Adama van Scheltema met Bijbellezingen in een woonhuis aan de Tuinstraat, met als doel de drinkgewoonten van de arme bevolking te bestrijden. Dit werd een succes, en om uitbreidding mogelijk te maken werd de ‘Christelijke Wijkvereeniging’ opgericht. Het doel van de vereniging: ‘…de bevordering van den godsdienstzin en christelijken levenswandel der bewoners van de buurten NN en RR te Amsterdam’ (bekijk hier een kaart met de buurtindeling). Hij zorgde er ook voor dat de rijke inwoners van de buurt RR oog hadden voor hun arme stadsgenoten in buurt NN, en een financiële bijdrage leverden om hun levenskwaliteit te verbeteren.
Om ruimte te bieden aan de Bijbellezingen, maar ook aan andere kleinere verenigingen, scholen en clubs, werd een gebouw gemaakt. De eerste steen werd door de Burgemeester van Amsterdam gelegd op 17 november 1863. Dit was de gedenkdag van de Nederlandse verlossing van de Fransen. Vandaar de naar Koning Willemshuis. die verwijst naar de drie koningen die sinds de bevrijding Nederland hebben geregeerd.
De vereniging had overigens meerdere panden waar activiteiten werden uitgevoerd. Dit waren onder andere het Koning Willemshuis en de aanlendende panden, maar later ook de Christelijke Armenschool aan de Looyersgracht (later Koningin Emma-school), een koffiehuis in IJmuiden (ook Koning Willemshuis genaamd) en in 1952 zelfs een vakantiehuis op Terschelling.
Een pand met vele functies
Vanuit het Koning Willemshuis werden diverse activiteiten georganiseerd. Ik moet hierbij zeggen dat de naam van het pand vanaf 1891 is gebruikt als naam voor de vereniging, waardoor me niet echt duidelijk is geworden welke activiteiten in welk pand van de Christelijke Wijkvereniging hebben afgespeeld.
In 1864 is er een zondagsschool is opgericht, die al gauw honderden kinderen trok. ’s Zomers werden er excursies naar het platteland georganiseerd, destijds revolutionair. In 1866 werd op initiatief van de vereniging een drinkwaternet aangelegd, een noodzaak na de cholera-epidemie dat jaar. Ook herbergde het pand een bibliotheek, met in 1866 al 1400 boeken. Rond 1890 wordt er een mannen- en vrouwenkoor opgericht, die repeteren in het Koning Willemshuis. Vanaf 1897 worden er ook zwervers opgevangen.
Hieronder staat een foto van een bezoek van Koningin Juliana aan het Koning Willemshuis in 1953, waar dan ook ouderen worden opgevangen.
Wisselingen van eigenaars
Rond 1883 stopte ds. Adama van Scheltema bij de Christelijke Wijkvereniging, waarmee volgens sommigen toch de geest een beetje uit de fles was. De eerste Wereldoorlog zorgde voor grote financiële problemen. Er werd overwogen de vereniging te staken, maar gelukkig kon een reorganisatie dit voorkomen.
In 1956 zat de vereniging opnieuw op een financieel dieptepunt. De afdeling jeugdwerk moest worden opgeheven en de directrice werd ontslagen. Op dat moment heeft dhr. G. van der Ham een grote sanering doorgezet, die de verkoop van alle verkrotte huizen én de twee oudste verenigingsgebouwen heeft doorgezet. Hieronder viel ook het Koning Willemshuis.
Het Koning Willemshuis viel in handen van John Putzfeld, die hier een fabriek voor plastic onderdelen startte, genaamd Skiffy (bestaat nog steeds). Eind jaren zeventig kwam het gebouw leeg te staan omdat de fabriek verhuisde naar de Transformatorweg. Vlak voordat het pand gekraakt zou worden, kocht Narda van ’t Veer het.
Het Koning Willemshuis anno 2009
Narda heeft hier zelf gewoond en begon een agency voor fotografie, illustratie en film, genaamd UNIT c.m.a. - die onder andere Carli Hermès en Piet Paris vertegenwoordigen. Tot de dag van vandaag is het pand in haar handen. Anno 2009 zijn er meerdere bedrijven gevestigd in het Koning Willemshuis. De begane etage wordt gebruikt door UNIT, de eerste verdieping door ons (NRG3) en er is ook nog een zolder die wordt verhuurd.
En hier…eindigt voorlopig het verhaal van het Koning Willemshuis. Mocht je dit lezen en toevallig opmerkingen of aanvullingen hebben, mail me dan even!
Met dank aan
Narda van ’t Veer – CEO Unit C.M.A., eigenaresse Willem Koningshuis
Marianne de Graaf – Ons Amsterdam
Bronnen
http://www.tussentaalenbeeld.nl
http://beeldbank.amsterdam.nl/
https://stadsarchief.amsterdam.nl/archieven/archiefbank/overzicht/953.nl.html
De Jordaan – Evert Werkman, Elsevier, 1980
Honderd jaar Koning Willemshuis, J.A. Groen Jr., Ons Amsterdam, 1964
Hoop der toekomst is verleden tijd, Peter Paul de Baar, Ons Amsterdam, 1989
